Η θόλωση, η διπλωπία ή η αίσθηση ότι η εικόνα «μετακινείται» μετά από επέμβαση καταρράκτη δεν πρέπει να αποδίδονται αυτόματα στην ανάγκη αλλαγής γυαλιών. Το ερώτημα «πώς αντιμετωπίζεται η παρεκτόπιση ενδοφακού» χρειάζεται εξατομικευμένη απάντηση, γιατί η σωστή θεραπεία εξαρτάται από τη θέση του φακού, τη σταθερότητα των ιστών που τον στηρίζουν και τη συνολική κατάσταση του ματιού.
Ο ενδοφακός είναι ο τεχνητός φακός που τοποθετείται στο μάτι μετά την αφαίρεση του καταρράκτη. Στη συνήθη επέμβαση στηρίζεται μέσα στον σάκο του φυσικού φακού, ένα πολύ λεπτό περίβλημα που συγκρατείται από τις ζίννειες ίνες. Όταν αυτή η στήριξη εξασθενήσει ή διαταραχθεί, ο ενδοφακός μαζί με τον σάκο του μπορεί να μετακινηθεί από την αρχική του θέση. Η κατάσταση αυτή ονομάζεται παρεκτόπιση ενδοφακού και μπορεί να εμφανιστεί λίγους μήνες, αλλά και πολλά χρόνια μετά το χειρουργείο καταρράκτη.
Τι σημαίνει παρεκτόπιση ενδοφακού
Η παρεκτόπιση δεν έχει πάντοτε την ίδια βαρύτητα. Σε ορισμένες περιπτώσεις ο ενδοφακός παρουσιάζει μικρή μετατόπιση, χωρίς ουσιαστική επίδραση στην όραση. Σε άλλες, η μετακίνηση είναι εμφανής, προκαλεί σημαντική αλλαγή στη διάθλαση και δυσκολεύει την καθημερινότητα. Όταν ο φακός μετακινηθεί προς τα πίσω, μέσα στην υαλοειδική κοιλότητα, η αντιμετώπιση γίνεται πιο σύνθετη και συχνά απαιτεί συνεργασία της χειρουργικής καταρράκτη με τεχνικές υαλοειδεκτομής.
Το ζητούμενο δεν είναι μόνο να επανέλθει ο φακός σε καλύτερη θέση. Πρέπει να αποκατασταθεί η όραση με τρόπο ασφαλή για τον κερατοειδή, την ίριδα, το υαλώδες και κυρίως τον αμφιβληστροειδή. Για αυτό μια τυποποιημένη λύση δεν είναι κατάλληλη για κάθε περιστατικό.
Ποια συμπτώματα χρειάζονται οφθαλμολογικό έλεγχο
Η μερική παρεκτόπιση μπορεί να προκαλεί θολή ή ασταθή όραση, μονόφθαλμη διπλωπία, φωτοστέφανα ή αντανακλάσεις, ιδιαίτερα το βράδυ. Μερικοί ασθενείς περιγράφουν ότι η εικόνα δεν είναι σταθερή όταν αλλάζουν θέση ή ότι τα γυαλιά που μέχρι πρόσφατα τους εξυπηρετούσαν δεν διορθώνουν πλέον ικανοποιητικά την όραση.
Σε πιο προχωρημένη μετακίνηση, μπορεί να φαίνεται το άκρο του ενδοφακού ή να δημιουργείται έντονη διαθλαστική αλλαγή. Ερυθρότητα, πόνος, απότομη πτώση της όρασης, λάμψεις ή πολλά νέα μυγάκια δεν σημαίνουν απαραίτητα παρεκτόπιση, αλλά απαιτούν άμεση εξέταση. Αυτά τα συμπτώματα μπορεί να συνδέονται και με φλεγμονή, αύξηση της ενδοφθάλμιας πίεσης, πρόβλημα στον αμφιβληστροειδή ή άλλη επείγουσα κατάσταση.
Γιατί μετακινείται ένας ενδοφακός
Η συχνότερη αιτία είναι η σταδιακή χαλάρωση των ζιννείων ινών που συγκρατούν τον φακικό σάκο. Αυτό μπορεί να συμβεί με την πάροδο του χρόνου, ακόμη και μετά από μια αρχικά άριστα εξελιγμένη επέμβαση καταρράκτη. Υπάρχουν όμως παράγοντες που αυξάνουν την πιθανότητα.
Το ψευδοαποφολιδωτικό σύνδρομο, το οποίο συναντάται συχνότερα σε μεγαλύτερες ηλικίες, συνδέεται με πιο αδύναμη στήριξη του φακού. Ιστορικό τραύματος, υψηλή μυωπία, προηγούμενες επεμβάσεις στο μάτι, ορισμένα κληρονομικά νοσήματα και επιπλοκές κατά την αρχική επέμβαση μπορούν επίσης να επηρεάσουν τη σταθερότητα. Σε μάτια που έχουν υποβληθεί σε υαλοειδεκτομή ή παρουσιάζουν σημαντική παθολογία αμφιβληστροειδούς, ο θεραπευτικός σχεδιασμός χρειάζεται ακόμη μεγαλύτερη ακρίβεια.
Η παρεκτόπιση δεν είναι ένδειξη ότι ο ασθενής έκανε κάτι λάθος. Ένας μικρός τραυματισμός ή η έντονη καταπόνηση μπορεί σε σπάνιες περιπτώσεις να λειτουργήσουν ως αφορμή, όμως συνήθως υπάρχει ήδη προϋπάρχουσα αδυναμία του στηρικτικού μηχανισμού.
Πώς αντιμετωπίζεται η παρεκτόπιση ενδοφακού στην πράξη
Η θεραπεία δεν ξεκινά από το χειρουργείο, αλλά από πλήρη αξιολόγηση. Ελέγχονται η οπτική οξύτητα, η ακριβής θέση και η κινητικότητα του ενδοφακού, η κατάσταση του κερατοειδούς, η ενδοφθάλμια πίεση και ο βυθός. Η διαστολή της κόρης είναι συνήθως απαραίτητη, ενώ η οπτική τομογραφία συνοχής της ωχράς κηλίδας βοηθά να αποκλειστούν ή να εντοπιστούν συνοδά αίτια μειωμένης όρασης, όπως οίδημα ωχράς ή άλλη αμφιβληστροειδική πάθηση.
Αν η μετατόπιση είναι μικρή, ο φακός σταθερός και η όραση ικανοποιητική, μπορεί να επιλεγεί παρακολούθηση. Η απόφαση αυτή δεν σημαίνει αδιαφορία. Προϋποθέτει συγκεκριμένο επανέλεγχο και σαφείς οδηγίες για τα συμπτώματα που πρέπει να οδηγήσουν σε νωρίτερη εξέταση. Σε επιλεγμένες περιπτώσεις, μια μικρή διαθλαστική μεταβολή διορθώνεται προσωρινά με γυαλιά, χωρίς να είναι άμεσα απαραίτητη επέμβαση.
Όταν όμως η όραση επηρεάζεται, ο ενδοφακός μετακινείται προοδευτικά, προκαλεί φλεγμονή ή αυξάνει την πίεση του ματιού, η χειρουργική αποκατάσταση είναι συνήθως η ασφαλέστερη επιλογή. Ο χρόνος της επέμβασης καθορίζεται από τα ευρήματα και όχι μόνο από το πόσο ενοχλητική είναι η όραση. Ένας φακός που παραμένει ασταθής μπορεί μελλοντικά να δυσκολέψει περισσότερο την αποκατάσταση.
Επανατοποθέτηση και σταθεροποίηση του υπάρχοντος φακού
Εφόσον ο ενδοφακός είναι σε καλή κατάσταση και μπορεί να αξιοποιηθεί, είναι δυνατό να επανατοποθετηθεί και να σταθεροποιηθεί. Ανάλογα με την ανατομία του ματιού, η στήριξη μπορεί να γίνει στην ίριδα ή στο σκληρό, δηλαδή στο λευκό τοίχωμα του ματιού. Η επιλογή της τεχνικής εξαρτάται από την ποιότητα των ιστών, τον τύπο του ενδοφακού και το αν υπάρχει επαρκής υπολειπόμενη στήριξη από τον φακικό σάκο.
Το πλεονέκτημα της διατήρησης του υπάρχοντος φακού είναι ότι αποφεύγεται η αφαίρεσή του όταν αυτό δεν είναι αναγκαίο. Δεν είναι όμως πάντα η καλύτερη λύση. Ένας φακός που έχει υποστεί βλάβη, έχει ακατάλληλη σχεδίαση για νέα στερέωση ή συνοδεύεται από προβληματικό φακικό σάκο, μπορεί να χρειάζεται αντικατάσταση.
Αφαίρεση και τοποθέτηση νέου ενδοφακού
Σε ορισμένα περιστατικά αφαιρείται ο παρεκτοπισμένος ενδοφακός και τοποθετείται νέος, με διαφορετικό τρόπο στήριξης. Η απόφαση αυτή απαιτεί ακριβείς μετρήσεις και καλή γνώση του ιστορικού του ασθενούς, ιδιαίτερα αν έχει προηγηθεί διαθλαστική επέμβαση, τραύμα ή πολλαπλές επεμβάσεις καταρράκτη.
Οι διαθέσιμες λύσεις περιλαμβάνουν ενδοφακούς που καθηλώνονται στο σκληρό ή στην ίριδα, ενώ σε ορισμένες ανατομίες μπορεί να εξεταστεί η τοποθέτηση φακού στον πρόσθιο θάλαμο. Καθεμία έχει συγκεκριμένες ενδείξεις και πιθανούς περιορισμούς. Για παράδειγμα, η κατάσταση του κερατοειδούς και η μορφολογία της ίριδας επηρεάζουν ουσιαστικά το ποια επιλογή είναι ασφαλέστερη μακροπρόθεσμα.
Όταν ο φακός έχει πέσει προς το υαλώδες
Αν ο ενδοφακός ή τμήμα του φακικού συμπλέγματος έχει μετακινηθεί προς το πίσω μέρος του ματιού, συχνά απαιτείται υαλοειδεκτομή. Με τη μικροχειρουργική αυτή τεχνική αφαιρείται με ασφάλεια το υαλώδες που μπορεί να έλκει τον φακό και ο φακός ανασύρεται ή αφαιρείται υπό άμεση οπτική καθοδήγηση. Στη συνέχεια αποφασίζεται αν θα γίνει άμεση τοποθέτηση νέου ενδοφακού ή αν αυτό πρέπει να πραγματοποιηθεί σε δεύτερο χρόνο.
Η εξειδίκευση στη χειρουργική του αμφιβληστροειδούς έχει ιδιαίτερη αξία σε τέτοια περιστατικά, επειδή η προστασία του οπίσθιου ημιμορίου του ματιού αποτελεί κεντρικό μέρος της επέμβασης και όχι δευτερεύουσα λεπτομέρεια.
Τι να περιμένει ο ασθενής μετά την επέμβαση
Η μετεγχειρητική αγωγή περιλαμβάνει συνήθως κολλύρια για πρόληψη φλεγμονής και λοίμωξης, καθώς και τακτικούς ελέγχους της πίεσης και της θέσης του φακού. Η βελτίωση της όρασης μπορεί να είναι γρήγορη, αλλά δεν έχει ίδιο ρυθμό για όλους. Εξαρτάται από τον κερατοειδή, την ωχρά κηλίδα, τυχόν γλαύκωμα και την προϋπάρχουσα ποιότητα της όρασης.
Για ένα διάστημα αποφεύγονται η έντονη σωματική καταπόνηση, το τρίψιμο του ματιού και η επαφή με μη καθαρό νερό. Η τελική συνταγογράφηση γυαλιών γίνεται όταν σταθεροποιηθεί η διάθλαση. Η συνεπής παρακολούθηση είναι εξίσου ουσιαστική με την ίδια την επέμβαση, ιδιαίτερα σε σύνθετα μάτια ή σε ασθενείς με αμφιβληστροειδική νόσο.
Η παρεκτόπιση ενδοφακού μπορεί να προκαλέσει εύλογη ανησυχία, αλλά στις περισσότερες περιπτώσεις υπάρχει σαφής και αποτελεσματική θεραπευτική διαδρομή. Η έγκαιρη, λεπτομερής εκτίμηση από χειρουργό που αναλαμβάνει προσωπικά τη διάγνωση, την επέμβαση και την παρακολούθηση επιτρέπει να επιλεγεί η λύση που προστατεύει καλύτερα όχι μόνο την όραση του σήμερα, αλλά και την ασφάλεια του ματιού στο μέλλον.
